30/04/13

A ASASINA, NOVELA DE ALEXANDROS PAPADIAMANDIS

A editorial Hugin e Munin ven de publicar A Asasina, de A. Papadiamandis, autor grego que viviu o final
do s. XIX e comezos do XX. Esta editorial ten como obxectivo as traducións ao galego de obras en todas as linguas (agás portugués e castelán), primando as literaturas minorizadas. Neste senso podemos dicir a A Asasina ten perfecta cabida neste proxecto, pois a literatura grega moderna é unha gran descoñecida para unha a maioría de lectores e son practicamente inexistentes as traducións ao galego, exceptuando a Kavafis, traducido e editado en Rinoceronte.

Alexandros Papadiamandis pertenceu a xeración de 1880 ou a Nova Escola Ateniense, que se caracterizou pola súa reacción ao romanticismo anterior. Era natural de Skiathos, fillo dun sacerdote ortodoxo, viviu sempre na escaseza, non puidendo rematar os seus estudos en Atenas por motivos económicos. Tiña un carácter introvertido, gostaba da soidade e aínda que o seu coñecemento do mundo feminino parecía limitarse á súa familia, foi quen de percibir as penalidades da condición feminina que deixaban a muller no eslabón máis baixo da miseria. Nesta novela denúnciase o inxusto costume do dote que debían aportar as mulleres ao matrimonio da Grecia da súa época. Este dote era desorbitado e inalcanzable para moitas familias, condenando á soltería a aquelas mulleres que non podían aportalo (tres das catro irmáns do propio Papadiamandis quedaron solteiras...)
A Asasina (1903) desenvólvese na illa grega de Skiathos, onde Khadula Frangoianú, unha viúva duns sesenta anos, trata de sobrevivir coidando a outros nunha sociedade pobre, dura e miserenta. Nas súas propias palabras "recapitulando a súa vida, vía que no fixera nada máis que servir aos demais". A nosa protagonista, nun intento de rebelarse contra a miseria, que oprimía sobre todo as mulleres, levará a cabo accións terribles e extremas, entrando nunha voráxine homicida que ao mesmo tempo a atormenta. Frangoianú pronto levantará sospeitas e verase obrigada a fuxir. Tenta tamén a fuxida física, imposible nuhna illa, pero tenta escapar dos seus remorsos. Ao igual que na traxedia grega a nosa "heroína" excédese e sofre por elo un castigo, o que non sabemos e se este castigo consegue restablecer a harmonía.
Podemos considerar A Asasina como obra cume do naturalismo grego. O narrador expón os feitos de manera aséptica, non xulga, escolle a personaxes rudos, de baixa extracción social, como protagonistas; sitúa a súa acción nunha terra de beleza abraiante, pero ingrata e inhóspita para o home, unha terra que acaba converténdose en cárcere e tumba da protagonista.
E para quen quera coñecer máis de cerca as terribles andanzas de Frangoianú e as fermosas paisaxes da illa de Skiathos está o libro agardando nos andeis da nosa biblioteca.


21/04/13

LAS ÁGUILAS DE ROMA

O primeiro volume da serie en cómic Las Águilas de Roma,  foi a lectura escollida por Mariano e un dos poucos libros comentados na clase de Cultutra Clásica de 3º de ESO até o de agora. Dado que o noso presentador non seguiu os consellos que publicamos hai algúns meses, imos completar algúns datos e tratar de resumir e comentar a exposición.
A serie Las Águilas de Roma consta até o momento de tres volumes publicados pola Editorial Norma. O seu autor é E. Marini, autor tamén de El Escorpión, unha serie de "capa e espada" ben coñecida por algúns lectores de cómic do IES de Melide.
Las Águilas de Roma está ambientada no tempo do emperador Augusto, recén inaugurado o Imperio, e ten por escenario Roma e Xermania. Despois de conseguer unha vitoria sobre os pobos xermanos, o xeneral romano Druso sela alianzas cos vencidos levando fillos dos seus caudillos como reféns a Roma para garantir a paz. Entre eles está Ermanamer, fillo do príncipe querusco Sigmar, que é entregado a Tito Valerio Falco, un severo xeneral retirado, para ser educado coma un romano. Arminio, nome romanizado de Ermanamer, educarase xunto con Marco, fillo de Falco e a súa esposa xermana Albinia. Arminio e Marco enfrontaranse á dureza da educación imposta por Falco e iniciaranse na vida adulta, propia dun noble romano, nunha relación de rivalidade nun principio e de amizade e irmandade de sangue máis tarde.
Un dos apectos máis valorados neste cómic é a perfección do debuxo que nos ilustra de diferentes aspectos da cultura romana: as guerras contra os xermanos, a vida nas villae, a vida na gran urbe romana... Sorprenderon  e fixeron as delicias de algúns/as o explícito das imaxes eróticas e de acción (doma dun cabalo, cacería dun oso...).
A outras/os gustounos especialmente a recreación do foro romano, a vida nunha villa: o triclinium e outras partes da domus, o traballo dos escravos, o labor do paedagogus, a instrución física dos mozos, as panorámicas de Roma, dun campamento romano...

E non remata aquí a historia, os volumes II e III están agardando por vos na biblioteca.


10/03/13

En Lugo, vendo teatro clásico un ano máis... e reflexionando.


Como todos os anos, non podíamos faltar a nosa cita co Festival de Teatro Grecolatino, organizado pola SEEC. Asistimos o primeiro día ás representacións de Agamenón de Esquilo e As Tesmoforiantes de Aristófanes, a cargo do grupo El Ruiseñor. Como é costume no IES de Melide, estas obras son de lectura obrigatoria para os alumnos de Grego e os de Cultura clásica, contando sempre coa axudiña dunhas guías de lectura.
As representacións foron magníficas. Pola mañá os actores foron quen de facernos vivir o ambiente de crimes e violencia da casa de Atreo e as ansias de vinganza de Clitemnestra coa desaprobación dun coro ben sincronicado e cunha boa dición. Pola tarde, xa máis relaxados, rimos un bo cacho ante os apuros de Eurípides e o seu parente por librarse da vinganza das mulleres, sempre vilipendiadas nas obras do tráxico e de paso tamén nas de Aristófanes, que as utiliza constantemente como recurso cómico.
A actitude das rapazas e rapaces do IES de Melide foi, como sempre, excelente, o que anima a seguir realizando actividades extraescolares.
Sempre aproveitamos a xornada de teatro para visitar algún pequeno recinto arqueolóxico ou museo, pero este ano non foi posible, xa que o luns é o día universal de peche de tales lugares. Aproveitamos para dar un paseo pola magnífica muralla de Lugo e estudiar un pouco a súa historia.
Facendo un pequeno balance desta actividade ao longo destes trece anos de vida, podemos afirmar con rotundidade que é sumamente proveitosa, que seguiremos asistindo a este festival e queremos agraceder tanto a SEEC como ao Concello de Lugo a súa organización. Non obstante, imos facer un pouco de crítica construtiva:
- A SEEC pediríamoslle o esforzo de presentar, polo menos, o Festival na lingua do país, xa que parece que non temos posibilidade ningunha de ver algunha representación en galego. Nestes trece anos a presentación foi sempre en castelán e estamos seguros de que os profes de clásicas, expertos en non deixar morrer linguas e políglotas todos eles, son quen de non deixar falecer a súa propia.
- Ao Concello de Lugo pediríamoslle que faga un esforciño máis durante esta semaniña, ampliando horarios de recintos e museos que teñan que ver coa romanización para que os miles de escolares que pasan esa semana pola cidade podan aproveitala un pouco máis, sobre todo aqueles que veñen de máis lonxe.
Quen subscribe este artigo tivo a sorte de asistir aos Ludi Saguntini e non deixa de soñar cuns "Ludi Lucenses", nos que os nosos alumnos/as disfrutasen de talleres, xa non todo o ano como os afortunados valencianos que contan coa Domus Baebia Saguntina, senón só unha semaniña ao ano, a do teatro.
E xa postos a pedir, veña que é gratis. Cando organizamos viaxes a outras comunidas autónomas, observamos que nas páxinas de concellos e organismos oficiais impulsan o coñecemento do seu patrimonio e exhiben toda unha galería de material escolar para o seu aproveitamento. Non sería estupendo (e absolutamente necesario) contar con material didáctico, patrocinado polas nosas consellerías, para traballar mellor nas visitas culturais cos nosos alumnos? Moitos de nós, e xa non digamos o profesorado en paro, estamos dispostos a compartir o noso traballo, a correxilo e aumentalo... ás veces compartilo na rede cos compañeiros non é suficiente, é necesario que as institucións se impliquen e "oficialicen" o seu compromiso co patrimonio e cultura propias.
Aquí queda un humilde ofrecemento ou talvez unha proposta de traballo colectivo.

26/02/13

CADRO XENEALÓXICO DOS ATRIDAS

Seguimos preparando a nosa asistencia ao Agamenón de Esquilo o próximo día 4 de marzo en Lugo. Por si a alguén lle resulta longa a historia da casa de Atreo en formato cómic, aquí vai un cadro xenealóxico da familia dos Atridas, tamén chamados Pelópidas ou Tantálidas.
A particularidade deste cadro xenealóxico é que nel reflectimos a cadea de crimes desta familia maldita que continuou até Orestes e rematou grazas a intervención de Atenea, deusa da sabiduría.
Empregamos os aneis para sinalar matrimonios, os corazóns para as unións extramatrimoniais e o coitelo coas frechas vermellas para os asasinatos.


19/02/13

A CASA DE ATREO, UNHA HISTORIA DE VIOLENCIA

Neste curso temos como lectura obrigatoria o Agamenón de Esquilo, tanto en 3º de ESO (aos que lles custará algo máis) como en 1º de BAC. Ao igual que en anos anteriores, as nosas lecturas coinciden coas obras que imos ver representadas a Lugo, dentro do XIII Festival de Teatro Grecolatino.
Agamenón forma parte da Orestíada, triloxía de Esquilo que se centra na cadea de crimes e vinganzas que sofre a familia maldita dos Atridas, descendentes de Tántalo. Agamenón regresa ao seu reino de Argos (ou Micenas) despois de conseguir a victoria guiando aos gregos contra Troia. Pero no seu palacio a súa esposa Clitemnestra tenlle preparado un recibimento moi especial. Sabemos que a traxedia grega céntrase na dor humana e non cabe final feliz. Agamenón pagará polos crimes cometidos, pero os seus asasinos tamén pagarán por este novo crime.
Na última obra desta triloxía Esquilo propón unha solución para romper esa cadea viciada de violencia: a razón e persuasión da deusa Atenea serán quen de restablecer a xustiza e harmonía para os habitantes de Atenas. Ofrecemos aquí unha pequena crónica dos crimes da Casa de Atreo, que ben podía pasar por un terrible "culebrón", baseándonos en dous cómics que temos na biblioteca:

14/02/13

A NOSA ODISEA 2013

Despois de ver as imaxes podemos facernos unha idea de como foi a nosa semana de Odisea 2013. A pesares da convocatoria de folga durante tres días (5,6 e 7 de febreiro) conseguimos ambiente de concurso e encher a aula de informática que o instituto nos tiña reservada. Certo é que algúns grupos xa abandonaron na segunda xornada, pero a maioría continuou pelexando até o final, sen redirse, como auténticos espartanos.
O IES de Melide participaba con 10 equipos:
  1. Set: Sarai, Eva e Tamara de 3º de ESO
  2. La teletienda: Álex, Mario e Sergio, de 3º de ESO
  3. Αἱ Χάριτες: Aitana, Alba e María de 1º de BAC
  4. As Danaides:Lucía Sesar, Yaiza e Raquel (+ Lucía Rodríguez) de 3º de ESO
  5. Circes: Nerea Ramos, Lucía G. Mella e Cristina, de 3º de ESO
  6. Furia de Titáns: Nerea Quintás, Alexis e Xoel, de 3º de ESO
  7. Hefarto: Andrés, Miriam e Andrea, de 3º de ESO
  8. Helénicas: Noelia e Montse de 1º de BAC
  9. Los Churecus: Denís, Diego e Yuri, de 1º de BAC
  10. Dríades: Eva, Lorena e Celtia, de 1º de BAC
Aquí tedes a clasificación xeral dos equipos. Se case todos os grupos teñen un mérito incrible, non queremos deixar de mencionar aos de 3º de ESO, que tiveron que superar moitas máis dificultades que os de 1º de BAC. De 3º de ESO destacamos en particular ao grupo Circes, que traballaron duro e até quedaron a comer algún día, á parte do día do preguntón, para poder responder ben as preguntas. Tamén estiveron en primeira liña de combate as Danaides e SET. Seguro que estes "aprendices" de 3º arrasan dentro dun ano ou dous nos próximos concursos Odisea.
Αἱ Χάριτες tamén son dignas de mención, porque a pesares de ter un erro xa o primeiro día continuaron con todo o seu entusiasmo até o final.
E non podemos deixar de felicitar ás Dríades e aos Churecus, que estiveron a puntiño de quedar clasificados e decidiron traballar xuntos, aínda que sabían que só un deles podería ir ao desempate no caso de conseguir a máxima puntuación.

Como todos os anos, ademai de divertirnos aprendemos un montón, este ano en particular tomamos nota dos seguintes erros, algúsn dso cales vimos arrastando todos estes anos:
- Non lemos ben o enunciado e ás veces non buscamos o que se nos pregunta.
- Danos perguiza ler un texto longo con atención, moitas veces temos a resposta na pantalla do ordenador, pero non a vemos.
- Seguimos sen saber usar os índices dos libros, os glosarios... e xa nos decatamos de que algúns manuais son de moita axuda neste concurso.
- NON LEMOS BEN AS BASES!! e cometemos erros como poñer unha palabra en latín cando non se nos pide ou ao revés.
O ano que ven melloraremos aspectos organizativos e tácticas de búsqueda de información. Copiaremos algunhas boas ideas como chamar á prensa e estableceremos algún premio internos para os equipos do IES de Melide. Ou por que non xa dar premios este ano? Estade atentos/as

14/01/13

DE NOVO EMBARCANDO EN ODISEA 2013

Como é ben sabido, ao chegar estas datas estamos pendentes dun gran evento para os alumnos/as de clásicas de (case) media España: o concurso Odisea, que vai xa pola súa octava edición. No IES de Melide tivemos a sorte de poder participar fielmente en todas as edicións anteriores, xa que foi Galicia a comunidade pioneira, grazas ao traballo da sección galega da SEEC (Sociedade Española de Estudos Clásicos. No menú da dereita deste blog atoparás un acceso directo ao concurso.
Xa temos inscritos unha chea de equipos, uns con nomes clásicos e outros non tanto. Aínda hai algúns remolóns sin espírito aventureiro que non embarcaron co resto da tripulación. Se non o fan, sabemos que lles vai dar tanta envexa, que non lles vai quedar outro remedio máis que axudar ou reforzar a algún equipo.
Este ano temos algunhas novidades nas bases. A máis importante é que no caso de empate só un equipo de cada centro poderá ir á final. No IES de Melide non tivemos ese problema nos últimos anos, pero se cadra este ano temos que desempatar no centro. Xa miraremos a maneira de facelo da forma máis xusta posible. Por outros anos xa sabemos que o máis importante non é quedar clasificado, senón o ben que o pasamos participando e o moito que aprendemos.
O tema deste ano é a educación no mundo clásico. Aproveitaremos estes días para ver algúns dos documentos que os compañeiros de Chiron compartiron xenerosamente con nós en Google Drive e poñernos un pouco ao día. Tamén buscaremos información na rede, aprenderemos a manexar os manuais da biblioteca e practicaremos coas preguntas de anos anteriores. Ánimo, Audaces Fortuna iubat!!. Quedan alquí algunas ligazósn nas que fumos reunindo material.

09/01/13

COMO EXPOÑER UN LIBRO

Feliz aninovo a todas e todos!!. Para comezar ben o ano, algúns temos como traballo pendente facer unha exposición das lecturas que escollemos para Nadal. Na seguinte presentación tedes unha serie de ideas e pequenos consellos para poder facelo correctamente. Botade unha ollada.
 

13/12/12

12 do 12 do 12 ás 12.12 h.

Por fin chegou o día D e alí estábamos, na biblioteca do IES de melide, as alumnas e alumnos de 1º de BAC, preparados para a lectura de texos clásicos, atendendo á convocatoria do Facebook "Yo conozco mi herencia. ¿Y tu?" Apuntámonos tarde e ás presas, xa que este mesmo día á mesma hora, o noso instituto participaba noutra iniciativa igual de interesante: Recitando a Celso Emilio, que commemoraba o centenario do nacemento do poeta e reivindicaba o dereito a usar a nosa lingua. Xa que ás 12.00 estabamos logo ocupados, comezamos o noso acto, Eu coñezo a miña herdanza. E ti?, ás 12.12 h. (máis ou menos). Non tivemos moito tempo para ensaiar, pero aínda así conseguimos participar no evento con moita ilusión e público. Limos unha selección pequena de textos: O comezo da Odisea de Homero, o famoso poema de Safo Paréceme semellante a un deus, as palabras de Eurípides sobre a nefasta situación da muller na antiga Grecia postas en boca do seu xenial personaxe Medea, os distintos tipos de amos que nos mostra Platón no Banquete, a descripción dos habitantes da lúa que nos fai Luciano de Samósata e, para rematar, a Viaxe a Itaca de Kavafis. Gustounos tanto esta experiencia que seguramente repitiremos, pero con máis ensaios. Mil grazas á organización e noraboa a Lorena Lorente, organizadora do evento, unha auténtica Praxágora. Con este acto queremos reinvincar o noso dereito a unha fomación integral, humanística e completa, que non exclúa a esinanza da tradición clásica. No artigo de abaixo tedes máis información sobre a LOMCE e ligazóns para súa retirada.

11/12/12

EU COÑEZO A MIÑA HERDANZA. E TI?

Por fin o departamento de grego do IES de Melide se decicidiu, xa na última hora, a apuntarse ao evento convocado en facebook: Yo conozco mi herencia. ¿Y Tu? Esta é unha estupenda inciativa dun grupo de profesoras/es de Murcia da asociación AMUPROLAG e da SEEC para tentar frenar a exclusión das linguas clásicas que se reflicte no anteproxecto da LOMCE. En moitos centros de España de varios paises europeos, que podedes ver neste mapa, estaremos lendo textos clásicos ou textos relacionados co mundo clásico o 12 do 12 do 12 ás 12. No noso centro será ás 12.12, xa que ás 12.00 temos un recitado de Celso Emilio, o noso gran poeta no centenario do seu nacemento.
Se queredes, podedes ler aquí o borrador da LOMCE, a nova lei de educación que será en breve aprobada polo congreso de deputados e, si vos parece oportuno, asinar as seguintes peticións:
- Al gobierno de España: Que se cuente con la lenguas clásicas en la LOMCE
- Sr. Wert: No excluya a las Lenguas Clásicas de la enseñanza
- Ministro de Educación José Ignacio Wert: Retirada anteproyecto Ley LOMCE y diálogo con comunidad educativa

10/12/12

VIAXE A SICILIA 2013

Despois de moito agardar, por fin temos un plan provisional (e prezo tamén provisional) da viaxe a Sicilia. Agora cómpre que nos vaiamos decidindo para comezar a traballar, polo que non o esquezades:
VENRES 14 DE DECEMBRO REUNIÓN NA AULA 106. 
Deixamos de novo as imaxes para acabar de convencer aos que aínda dubidan.

21/09/12

OUTRO SETEMBRO MÁIS

O supernumeroso 3º de ESO

As/os valientes de 1º de BAC- humanas
Como non podía doutro xeito, retomamos a nosa actividade despois da parada estival. E non é que no verán non haxa cousas que contar..., pero é ben certo que o calor, as viaxes e, para moitos de nós, a abundacia doutras obrigas fannos aparcar o blog durante un par de meses. As clásicas seguen presentes e ben vivas no IES de Melide neste curso 2012-13. Imos facendo reconto. O departamento de grego faise cargo dun grupo de cultura clásica de 3º de ESO con 27 alumnos, nunca tantos fumos nun aula até o de agora. Nun principio desbotamos a posibiliade de facer un desdobre, pensando que o número de alumnos/as non pasaría de 25... para o ano que ven terémolo en conta e faremos as cousas mellor. En 1º de BAC hai 15 alumnas/os matriculados, superando en número aos ciencias, que son só 9 (a opción que arrasou en Melide no bacharelato foi a de Ciencias Sociais). En segundo de BAC 8 alumnas escolleron o grego como propio de modalidade, convencidas xa de entrada de que van atacar duro e sacar unha boa nota na selectividade, coa axuda dos deuses. Non conseguimos recuperar a cultura clásica de 4º, pero seguiremos pelexando para recuperarla. O departamento de grego completa horario con dous reforzos de 1º e 2º de ESO, apoios, club de lectura e o que vai xurdindo por aí. Folga dicir que en reforzo traballaremos con materiais de cultura clásica, xa estamso a voltas coa Odisea, a ver si non tardamos en poder ensinar os froitos do nosos traballo.
O departamento de latín asume un latín de 4º de ESO con 16 alumnos, o 1º de BAC de humanas con 16 alumnos e, atención, outro latín de 1º de BAC optativo, con alumnos de ciencias sociais e algún de ciencias e un latín de 2º de BAC tamén con 8 alumnas. Este ano tentaremos ir introducindo novidades e tentaremos estudar o grego antigo de 1º de BAC como se estudian os idiomas modernos. Para elo seguiremos o método Ἀθήναζε, que nun principio coñecéramos a través de Sito Yelas. Pero a maior parte do material que empregaremos será o preparado por Ana Ovando, unha superprofe de clásicas da Comunidat Valenciana, que podedes atopar nas nosas ligazóns imperscindibles: Un neno grego en casa.
As 8 musas de 2º de BAC (9 coa profe a modo de Velázquez)
Como todos os anos tentaremos facer unha viaxe longa na primavera. Este ano pensamos en novos destinos, lugares claves da cultura grega no Mediterráneo como Sicilia, como posible alternativa a Grecia. Pero se a crise nos impide saír da península, sempre poderemos asisitir aos Ludi Saguntini, facendo un percorrido pola Comunidat Valenciana, paraíso da ensinanza das clásicas para calquera profesor que se precie.

20/06/12

Un mapa entre tod@s para rematar o curso

A modo de despedida, en 3º de ESO (A e B) elaboramos entre tod@s (ou case) un mapa dos lugares mitolóxicos que nos foron saíndo ao longo do curso. Este ano non puidemos traballar tanto como nos gustaría na aula de informática debido a coincidencias no horario con outras optativas que tiñan preferencia, pero a pesares diso, nesta última semaniña aprendemos a manexar google docs e google maps, que é algo moi sinxelo. Felices vacacións e a soñar con este mapa de Grecia para o curso que ven. E non esquezades coller uns cantos libros para o verán!!
Ver Lugares Mitolóxicos en un mapa más grande

31/05/12

VIAXE A MÉRIDA E ANDALUCÍA

Por fin, un mes despois do noso regreso temos o vídeo da viaxe a Mérida e Andalucía, organizada polo departamento de grego do 23 ao 29 de abril. Non damos detalles, porque as imaxes valen mási que mil palabras. Parabéns a Jessica Barreiro, que ademais de disfrutar da viaxe, montou este vídeo na aula de TICs, con algunha axuda de Susana Oro.

28/05/12

ADEUS, PROFESOR MORALEJO

O venres 25 de maio faleceu en Compostela Juan José Moralejo, catedrático de grego na USC e profesor da meirande parte das profesoras e profesores actuais de clásicas en Galicia. A moitos de nós sorprendeunos esta noticia, pois hai apenas uns meses asistíamos a unha homenaxe polo seu 70º aniversario e puidemos disfrutar do seu bo humor que parecía descartar calquera problema de saúde.
Non pretendo facer aquí un resumo biográfico ou unha necrolóxica, e tampouco podería recopilar o moito que me transmitiu o profesor Moralejo. Si ben é certo que a miña vocación de filóloga xa era firme cando fun alumna súa, el alimentouna aínda moito máis coas súas clases de lingüística indoeuropea e textos gregos. Daría calquera cousa por conseguir nun só alumn@ meu esa emoción e ansiedade por saber que el provocaba en min coas súas clases de indoeuropeo. Pero máis que coñecementos, un profesor sempre ensina actitudes, todos percibíamos e nos beneficiábamos do seu pracer por ensinar. Esa frase que moitas veces emprego "eu debería pagar por dar clases" aprendina e copieina de el.
Nun principio parecíanos un profesor distante, que inspiraba un respeto que rozaba o medo, pero pouco a pouco a súa retranca e o seu agudo sentido do humor descubríronnos unha persoa entrañable. Sirva como mostra esta autodefinición "licenciado en trucholoxía e profesor de grego en temporada de veda", porque ademais da súa profesión soubo apaixoarse polas pequenas e grandes cousas da vida que merecen a pena.
Χαῖρε, δάσκαλε que os deuses lle concedan unha última travesía favorable, sabio e rico con canto gañou no camiño.